حسين مير حيدر
345
معارف گياهى ( فارسى )
اسپرزه را بهطور كحل به چشم مىمالند ، بسيار مفيد است . توجه شود كه در استعمال داخلى هيچگاه نبايد تخم اسپرزه كوبيده شود ، زيرا اگر كوبيده شود و خورده شود خطرناك است و خوردن در حدود 40 گرم تخم اسپرزه كوبيده شده موجب سرد شدن بدن و تخدير و تنگى نفس و آشفتگى و سرانجام منجر به غشى و توقف نبض و پس از مدتى احتمالا منجر به مرگ مىشود . در اين قبيل مسموميتهاى ناشى از خوردن اشتباهى اسپرزه بايد فورا به پزشك مراجعه كرد و تا رسيدن به پزشك بايد موجبات برگرداندن و استفراغ آن را با خوردن داروهاى قىآور گرم نظير آب عسل و نمك و يا ساير داروها فراهم نمود . « به مثل بنرر قطونا دل درويشان است * تا درست است شفا ورشكنى سمّ گردد . گونههاى ديگر از اين خانواده كه از نظر خواص كموبيش مشابه اسفرزه هستند ، به شرح زير مىباشند . 1 . Plantago ramosa ( Gilib . ) Asch . ، اينگونه در سواحل شنى غازيان مىرويد و معمولا اين گياه با تخم اسفرزه مخلوط و فروخته مىشود . 2 . Plantago ovata Forsk . ، گياهى است يك ساله با ساقهء لخت كوتاه كمى پوشيده از كرك ، كپسول ميوهء آن با خانههايى كه در هر خانه يك دانه قرار دارد . نامهاى محلى اينگونه در بلوچستان « خاردانيچك » ، « ايسابغول » ، « شكمپاره » و « سنگپاره » مىباشد . اين گياه در رستمآباد و بين رستمآباد و رودبار ، در اهواز ، شوشتر ، جزيرهء هرمز و در بلوچستان ديده مىشود . به هندى اين گياه را « ايسپغول » و در بمبئى « ايسابغول » نامند . از نظر تركيبات شيميايى دانهء آن لعاب فراوان دارد و بعلاوه داراى 168 / 0 درصد هولوزيد پلانتئوز است . از نظر خواص مشابه اسفرزه است و مانند اسفرزه در همان موارد مصرف مىشود . 3 . Plantago amplexicaulis Cav . . اين گياه يك ساله است و تقريبا بدون ساقه است و برگهاى آن پوشيده از كرك مىباشد . در كپسول ميوهء آن در هر خانه دو عدد دانه است . در ايران در بوشهر در دالكى با نام محلى « دانيچ » ديده مىشود و در شوش و در بلوچستان نيز با نام محلى « دانيچ » و در سواحل شنى بندرعباس ديده مىشود . اين گونه نيز در هند به زبان اردو « ايسپغول » ناميده مىشود و مشابه اسفرزه مورد توجه است و در موارد تبهاى نوبه و ناراحتىهاى ريوى از آن مىخورند و در موارد ورم ملتحمه از آن به چشم مىمالند .